Alle verhalen zien als waardig

Vijf jaar werken aan cultuuronderwijs in Amersfoort in Leusden. Hoe kun je dat nu beter vieren tijdens een jaarlijkse conferentie over cultuuronderwijs? Waar professionals uit het onderwijs en de culturele sector samenkomen om nieuwe kennis en inspiratie op te doen. Maar bovenal zélf weer even ervaren hoe het is om cultuuronderwijs te krijgen.

Voormalig stadsdichter Tanja ter Brake trapte deze vierde NEOS Conferentie Cultuuronderwijs af met het lied dat zij schreef, speciaal vanwege het vijfjarig jubileum van NEOS. Dat lied gaat niet over NEOS zelf, maar verwoordt wat kunst en creativiteit doen voor kinderen en jongeren. Mooi samengevat met de zin ‘Dat iets wordt wakker gemaakt waarvan je niet wist dat het sliep’.

Verbinding via verhalen

Welk verhaal is belangrijk? Welk verhaal is dominant en wat gebeurt er met die andere verhalen, die we verzwijgen, over het hoofd zien? Met die vragen startte Aminata Cairo haar keynote. Dit jaar is het thema van de conferentie ‘Art of Us – Verbinding is de kunst’. In haar verhaal zoomt Aminata Cairo dan ook vooral in op het belang van inclusiviteit binnen onderwijssettings. Echte verbinding ontstaat immers alleen wanneer iedereen zich gezien en gehoord voelt.

Cairo is psycholoog en antropoloog, spreker en verhalenverteller, en voormalig lector Inclusief Onderwijs, en Sociale Rechtvaardigheid en Diversiteit in de Kunsten. In al die rollen ziet Cairo dat het daadwerkelijk realiseren van inclusiviteit niet makkelijk is in de praktijk, hoezeer we daar ook naar streven. Daar gaan eeuwen van conditionering aan vooraf. Jaren waarin we vele mechanismes hebben ontwikkeld die ongelijkheid in stand houden.

Patronen in taal

Eén van die conditioneringen zien we volgens Cairo terug in taal: ‘We gebruiken taal soms om anderen de mond te snoeren. Denk aan iemand die zegt ‘je mag ook niets meer zeggen’, wanneer je die persoon aanspreekt op een racistisch getinte uitspraak. Of wanneer je als lid van een minderheidsgroep gewend bent over het hoofd gezien te worden en te horen krijgt: ‘Je bent wel een slachtoffer he?’

Bedenk daarom eens: wat is de gangbare taal die in jouw groepen wordt gebruikt? Er zijn veel redenen waarom kinderen stil zijn in de les die ongezien blijven. Welk verhaal zijn we geneigd te belonen? En welke verhalen zien we als minder waar?’

‘Art of us’: de ander benaderen vanuit verbinding

‘Mijn doel,’ vervolgt Cairo, ‘is ervoor te zorgen dat we alle aanwezige verhalen gaan zien als waardig. Als we ruimte gaan maken voor elkaars verhaal, gaat het misschien niet ‘gezellig’ zijn. Maar kun je desondanks toch aanwezig blijven? De uitdaging is onderzoeken hoe je sensitief kunt zijn, ongeacht de positie waarin iemand zit.’

In haar keynote belicht Cairo de manier waarop we tot kennis komen. Bij native en inheemse mensen gaat dat op een andere manier. Hun uitgangspunt is: je bent altijd verbonden aan alles en iedereen, dus het gaat altijd over “ons”. Kennis zien zij als alomtegenwoordig.’

Met andere woorden: je kunt lijnrecht tegenover elkaar staan, maar je bent altijd met elkaar verbonden. Cairo: ‘Als je elkaar op die manier benadert, namelijk vanuit het idee dat de ander je broer of je zus is, dan ga je anders om met verschillen.

Omgaan met haat

Na afloop vraagt een docent in het publiek hoe zij kan omgaan met leerlingen die haatdragende teksten schrijven in haar poëzieles. Volgens Cairo moet je je realiseren dat je niet alleen maar hoofd bent, maar ook lichaam: ‘Je kunt vragen: wanneer je dit zegt of hoort, waar voel je dit in je lichaam?’

Als iemand zich realiseert dat woorden kunnen raken en pijn kunnen doen, kan dat volgens Cairo iets veranderen in zijn of haar houding: ‘Freedom of speech betekent niet zomaar alles zeggen wat er in je opkomt. Het gaat erom vanuit respect en sensitiviteit met de ander in contact te treden, ook al ben je het niet met elkaar eens.’

De praktijk verkennen

Na de keynote worden de gasten via een persoonlijke NEOS-gids naar de juiste ruimte begeleid, voor de verschillende deelsessies. Bezoekers konden verspreid over twee rondes kiezen uit vijf verschillende workshops. Van filosoferen met kinderen, dansant burgerschap en de kunst van het vragen, tot het voeren van lastige gesprekken via textiel en Zuid-Afrikaanse koorzang. Een impressie van alle sessies in beeld:

Verhalen zichtbaar maken via kunst

Na de tweede ronde workshops komen alle gasten samen in de Schutterzaal, waar de deelnemers van Zuid-Afrikaanse koorzang laten zien wat ze in een uurtje hebben geleerd. Binnen enkele minuten laat Renske Velthuis de hele zaal meezingen met het bekende Zuid-Afrikaanse lied Shosholoza. Een mooie manier om te ervaren hoe makkelijk verbinding kan ontstaan via kunst.

Tijdens de borrel na afloop is er tijd voor elkaars verhalen. Museumdocent Maura Martens deelt waarom het thema haar zo aanspreekt: ‘Ik gaf eens een speciale les over emoties in de kunst aan een groep vmbo-leerlingen en een van de meisjes lijkt op het eerste gezicht wat ongeïnteresseerd. Totdat ik met haar in gesprek raak bij het schilderij de Tandentrekker van Jan Steen. We praten over schaamte, vernederd worden door anderen en pijn voelen. Vervolgens vertrouwt ze me toe dat ze laatst zelfs zoiets meemaakte: “Het is mijn droom om in een tandartspraktijk te werken, maar mijn familie zegt dat dat nooit kan uitkomen, omdat je daarvoor naar de universiteit moet”.

Maar heb je weleens goed gekeken wie er allemaal bij een tandarts werken? Vraag ik haar. Samen lopen we de mensen door die in een praktijk te vinden zijn. Er zit iemand achter een balie die de telefoon opneemt en afspraken plant, de tandarts krijgt hulp van een assistent en de preventie-assistent reinigt je gebit. Allemaal beroepen waarvoor je niet naar de universiteit hoeft. Ze was even stil en zei toen met een grote glimlach: “Mevrouw, u heeft echt mijn toekomst veranderd!”’

‘Het is mijn meest bijzondere ervaring als kunstdocent. Zo waardevol, dat kunst zoiets teweeg brengt en een ingang kan zijn voor gesprekken die je anders niet had gehad.’

Fotografie: Linda Bouritius Photography